#7 BỆNH ÁN CHỨNG TIẾT TẢ

Chứng tiết tả là nước ở tiểu trường không hấp thu được cùng với cơm nước đều dồn xuống cả đại trường mà sinh ra đi tả, cho nên đi tả thì tiểu tiện không lợi. Về phân loại chứng này chia ra phong hàn, thử, thấp, táo, hoả, đàm nhiệt, nhưng phần nhiều do bị hàn tà, còn nhiệt tà bị ít. về cách chữa chỉ cần thẩm thấp, táo tỳ làm chủ, như dùng các bài Tứ linh, Ngũ linh, Hoắc hương chính khí gia Kha tử, Nhục đậu khấu.
Ngoài các chứng trên còn có 3 chứng hư: Nội thương, ẩm thực là tỳ hư, do sắc dục là thận hư, hay cáu gắt giận dỗi là can hư, nhưng chứng can tả có ít mà tỳ tả nhiều hơn, kế đó là thận tả hay ngũ canh tiết tả. về phép chữa nên thẩm thấp, táo tỳ ôn thận. Phải dè dặt tuỳ theo trạng thái bệnh, không nên chấp nệ, chỉ dùng chất tân ôn, táo thấp giúp cho hoả làm tiêu hao âm khí. Cho nên chứng hư tả lâu ngày hư quá chỉ nên kiện tỳ, bổ mệnh môn tướng hoả làm chủ.
Thận là cửa ngõ của vị cũng là tiền đồn bảo vệ tỳ thổ, khai khiếu ra hai đường đại và tiểu tiện, chủ việc bế tàng, cho nên chứng đại trường viêm mạn tính thường hay phát sinh chứng tiết tả, hay chứng mệnh môn tướng hoả hư, phát sinh chứng canh năm tiết tả thì phải dùng Tứ thần hoàn mới cứu khốn phò nguy được là:
Phá cố chỉ tẩm nước muối sao 160g
Nhục đậu khấu nướng bỏ vỏ 120g
Ngô thù du tẩm nước muối sao 40g
Ngũ vị tử 120g hợp lại làm hoàn hoặc thuốc thang cho uống.
Sau khi tiết tả đã ổn định, xét chứng nếu nhẹ thì dùng bài Sâm linh bạch truật tán cho điều dưỡng. Nặng thì dùng bài Bát vị địa hoàng gia. Phá cố chỉ sao rượu.
Dưới đây là bệnh án vừa là viêm đại tràng mạn tính vừa là canh năm tiết tả đã trị lành.
Bệnh nhân: Vương Văn Kh 60 tuổi, HN. 

Vọng: Người gầy, thần sắc xanh mét, mệt mỏi.
Văn: Tiếng nói yếu, kém hơi.
Vấn :  Bệnh nhân khai bị chứng tiêu phân sệt đã lâu, nhưng cách đây 2 tháng sáng sớm canh năm mỗi ngày đều bị đi tiêu lỏng, rồi ngày nào cũng đi tiêu chảy nhiều lần. Đau bụng dưới, ăn khó tiêu. Sức khoẻ ngày càng giảm sút, biếng ăn, biếng nói, tay chân bủn rủn mất lực đã trị nhiều bằng thuốc Tây y không khỏi,
Thiết mạch: Lục mạch trầm tế vô lực, hai bộ xích đi vi.
Quy nạp bát cương :  Lý dương hư.
Quy nạp hội chứng bệnh lý: Căn cứ theo mạch lục bộ trầm tế vô lực, 2 bộ xích đi vi, thường tiêu lỏng mỗi ngày vào thời điểm canh năm, chứng tỏ lúc đầu tỳ hư tiêu phân sệt, mà tỳ hư thường đi tiêu phân sệt là do mệnh môn tướng hoả đã bị hư, không làm tròn chức năng táo thấp vị. Lâu ngày thận hoả càng hư phát sinh thêm chứng canh năm đi tiêu lỏng và đưa đến lách to.
Xử phương: Trước nhất là kiện tỳ, táo thấp, ôn bổ thận dương, dùng Hoắc hương chính khí thang gia Kha tử, Nhục khấu cho uống kèm với Tứ thần hoàn cho uống 10 thang bệnh nhân hết tiêu lỏng vào canh năm, ăn được còn ngủ kém, còn đau vùng bụng dưới, xử phương: dùng Hoắc hương chính khí thang gia Xương bồ, Nghệ, Hương phụ cho uống 3 thang bệnh nhân hết đau vùng bụng dưới, tiêu tiểu trở lại bình thường. Nhưng lách to và xét nghiệm máu có ký sinh trùng sốt rét, đổi dùng thang Thanh tỳ ẩm gia Hà thủ ô, Thần thông, Nhân trần, bệnh ổn định cho xuất viện, tiếp tục bồi dưỡng ở ngoại trú.
Nếu dùng thuốc sắc Tứ thần hoàn hoặc phối hợp cùng với thang Hoắc hương chính khí thì lượng như sau:
Phá cố chỉ                                           8g                    Nhục khấu                             6g
Ngũ vị tử                                             8g                    Ngô thù đu                            4g